Marchnadoedd Ffermwyr

Mae Prosiect PABA (Plant, Amaeth, Bwyd ac Addysg) ym Mhowys wedi bod yn gweithio gydag ysgolion Cynradd am bron i ddwy flynedd, yn eu helpu i ddatblygu ‘Marchnadoedd Ffermwyr Ysgolion’. Amcan cyffredinol y prosiect yw i ‘ailgysylltu plant â bwyd a ffermio’ mewn lleoliad lleol. Dechreuodd y syniad o gynnal marchnad ffermwyr ar raddfa fach yn neuadd yr ysgol ar ôl ysgol ar ddydd Gwener yn Ysgol Gynradd Gymuned Aberhafesb, ger y Drenewydd ym Mhowys. Fe wnaeth athrawon a rhiant lywodraethwyr, a oedd hefyd yn ffermwyr, ennyn diddordeb y CRhA mewn digwyddiad o’r fath.

Gwerthiannau cist ceir yw’r brif ragflaenydd ar gyfer ysgolion yn ymwneud â digwyddiad masnachol - y gwahaniaeth yw bod Marchnadoedd Ffermwyr yn cynnwys y plant, ac mae yna ddimensiwn cymdeithasol i’r digwyddiad, sy’n cael ei werthfawrogi gan y gymuned ehangach. Gydag ymwybyddiaeth yn tyfu mewn perthynas â bwyd lleol a milltiroedd bwyd, dyma fenter amserol sy’n galluogi i blant brynu’n uniongyrchol o gynhyrchwyr lleol yn rheolaidd. Mae’r Prosiect PABA yn gysylltiedig yn arbennig â’r cyfleoedd addysgol i ennyn diddordeb plant mewn bwyd, er mwyn iddynt ddod yn brynwyr sydd â llawer o wybodaeth am fwyd.

Gellir crynhoi’r manteision fel a ganlyn:

Ar gyfer Stondinwyr:

• Cyfle ychwanegol i werthu
• Cyfle i gwrdd â chwsmeriaid a chymryd archebion
• Sesiwn byr – 3 awr
• Ffi o dim ond £5 y bwrdd (fel arfer, rhaid talu oddeutu £20 am stondin mewn Marchnad Ffermwyr a leolir mewn tref)
• Lleoliad cymunedol bywiog – cysylltiadau cymdeithasol da
• Lleoliad cynnes mewn neuadd ysgol/cymunedol
• Te/coffi ar gael

Ar gyfer Rhieni:

• Cyfle i brynu’n uniongyrchol gan gynhyrchwyr bach lleol
• Yn gyfleus, am eu bod yn adnabod yr ysgol ac mae’r ysgol gerllaw
• Cyfle da i sgwrsio ag eraill
• Gellir mynd â bwyd ffres - e.e. cig yn syth adref, yn hytrach na’i adael yn y car am oriau
• Mae’r plant yn brysur gyda’u stondin hwy, yn cymryd rhan mewn gweithgareddau, yn bwyta, yfed a chymdeithasu mewn amgylchedd diogel
• Mae pobl yn tueddu i adnabod ei gilydd – o leiaf o ran golwg

Ar gyfer plant:

• Y cyffro o fod yn rhan o rywbeth ar gyfer ‘oedolion’
• Datblygu cynlluniau ar gyfer yr hyn y byddant yn ei wneud ac yn ei werthu
• Boddhad o gael rhieni yn edmygu ac yn gwerthfawrogi eu gwybodaeth
• Yr her o werthu, trafod arian, cynllunio a chasglu data (arolygon prynwyr)
• Profiad o gyhoeddusrwydd – fe wnaeth y disgyblion roi cyflwyniad mewn cynhadledd fwyd.

Ar gyfer athrawon:

• Llwybr i ymdrin â’r cwricwlwm cenedlaethol ar draws amrywiaeth eang o bynciau: mathemateg, celf a dylunio, Saesneg ayb
• Cysylltiadau â mentrau Ysgolion Iach ac Eco Ysgolion a mentrau eraill
• Cyfle i ddatblygu gwaith yn yr ystafell ddosbarth yn yr awyr agored, ac i hyrwyddo ymarfer corff trwy ymweliadau fferm
• Cysylltiadau ag ABCh ac ymwybyddiaeth o Yrfaoedd

Nid oes amheuaeth fod hyn yn waith ychwanegol ar gyfer yr athrawon sy’n gysylltiedig, er eu bod yn cael gwefr o weld ymateb y plant a’r ffordd y gall y rhieni weld sut y maent yn helpu eu plant. Fodd bynnag, ar gyfer athrawon, y catalydd yw bod Cydlynydd y Prosiect PABA yna i helpu, ac mae Ymddiriedolaeth Bwyd a Thir Canolbarth Cymru yn cydlynu’r cynhyrchwyr, fel nad oes raid iddynt wneud pob dim.

Y man cychwyn oedd helpu’r ysgol i fynd â’r holl ddisgyblion - y babanod a’r oedran iau yn yr ysgolion bach gwledig hyn - i ymweld â ffermydd lleol. Roedd lleoliad y fferm, ac weithiau’r teulu a oedd yn ffermio (fel disgybl, llywodraethwr neu athro) eisoes yn hysbys. Cyflwynwyd y plant i ochr farchnata ffermio a’r cysylltiadau â busnesau eraill ar ymweliad hanner diwrnod i’r farchnad ffermwyr lleol (a gynhelir, yn ffodus, ar ddydd Gwener yn Y Trallwng). Er mai bwyd a werthir yn y Marchnadoedd Ffermwyr yn bennaf, gwerthir planhigion a chrefftau hefyd, a cheir stondinau WI.

Mae Cydlynydd y Prosiect PABA yn cwrdd â’r athrawon, yn esbonio’r fformat, yn helpu i asesu a dynodi’r tasgau cynllunio, yn helpu gyda chyhoeddusrwydd ac, ar gyfer y marchnadoedd cyntaf, yn darparu arwyddion ffordd o ansawdd da i’w rhoi i fyny wythnos cyn y farchnad, a’u cymryd i lawr yn syth ar ôl y farchnad.

Hefyd, gall y cydlynydd fynychu’r ysgol i arwain trafodaeth gyda’r plant ynglyn â bwyd, eu hymweliad fferm, eu profiad o fwyd, prynu a gwerthu a hyrwyddo. Ar y dechrau, mae’r fformat ‘tasgu syniadau’ hwn yn newydd i’r plant bach, ond maent yn dod i arfer yn gyflym, ac mae syniadau yn llifo. Mae’r ffaith fod y fformat o dasgu syniadau, sy’n gyfarwydd iawn i nifer o oedolion, yn derbyn pob cynnig yn adeiladu hyder. Dim ond ar ôl hyn y symudir ymlaen i ddynodi blaenoriaethau ac i gynllunio’r camau nesaf. Hefyd, mae’r plant hynaf yn mwynhau rhoi tasgau i oedolion eu gwneud, ac i adrodd yn ôl arnynt!

Pwyntiau ymarferol: mae’r plant yn cyfarch y cydlynydd gyda’i henw cyntaf, yn hytrach na theitl a chyfenw, er mwyn helpu gyda’r broses. Pan yn y dosbarth, am resymau amlwg, rhaid i ddisgyblion godi eu llaw er mwyn ateb, a rhaid iddynt aros hyd nes y gofynnir iddynt siarad. Fel arfer, mae’r cyfarfod cyntaf yn dechrau fel hyn, ac yna’n datblygu’n drafodaeth fywiog. Dim ond ychydig o ymyrraeth sydd angen i sefydlogi’r drafodaeth ac i gadarnhau pwyntiau y mae’n bwysig fod yr un a benodir yn ysgrifennydd – disgybl wrth gwrs – yn eu cofnodi. Mae’r plant yn bihafio’n debyg iawn i oedolion yn ystod sesiwn tasgu syniadau.

Ar ôl marchnad, gall y plant dasgu syniadau unwaith eto er mwyn cynllunio’r farchnad nesaf. Mae’r pwyntiau canlynol yn codi, neu gellir eu hawgrymu; cynyddu gwariant, y gwahaniaeth rhwng nwyddau byrhoedlog a rhai nad ydynt yn fyrhoedlog a thrafodaethau ynglyn â’r problemau a brofwyd (gwerthu allan yn rhy fuan, gormod ar ôl heb ei werthu, lleoliad y stondin, cystadleuaeth â stondinwyr eraill).

Yn naturiol, mae’r plant yn canolbwyntio ar fylchau mewn gwybodaeth, ac yn aml, mae arolwg yn cael ei lunio a’i gynnal gan ddisgyblion yn y farchnad nesaf – rhoddir sticer i bobl sydd wedi ateb yr arolwg, er mwyn sicrhau na ofynnir iddynt eto! Gellir dadansoddi’r wybodaeth a geir gan y prynwyr a’r stondinwyr, ac yn aml, defnyddir siartiau bar ar y cyfrifiadur. Yna, ceir trafodaeth ynglyn â’r hyn y mae’r ffigyrau’n dweud wrthym (a’r hyn nad ydynt yn dweud). Nid yw’n syndod fod dawn entrepreneuraidd naturiol yn ymddangos. Wrth iddynt ddod yn fwy cyfarwydd â’r farchnad, mae’r plant yn dewis y swyddogaeth sydd fwyaf addas iddynt hwy – cynllunio posteri, addurno’r stondin, trafod a chyfrif arian, cynnig gostyngiadau ar nwyddau byrhoedlog, mae’r rhestr yn mynd ymlaen. Mae’n synhwyrol i newid swyddi rhywfaint, wrth i hyder ddatblygu a thasgau newydd ymddangos. Yn y farchnad, gall y rhieni wylio eu plant wrth eu gwaith o bell, ac yn aml, maent yn ystyried hyn yn brofiad pwerus, sy’n agoriad llygad iddynt!

Mae’r rhestr wirio ar gyfer y digwyddiad yn cael ei ddarparu gan y Prosiect PABA, ac wrth gwrs, mae athrawon yn ymgynghori â’i gilydd. Mae hyn yn cynnwys:

Lleoliad

Os nad yw’r neuadd yn neuadd yr ysgol, neu’n adeilad a ddefnyddir gan yr ysgol yn unig, rhaid cysylltu â’r bobl berthnasol yn gynnar, ac fel y bo’n briodol.

Amseru

Dydd Gwener yw’r diwrnod gorau, oherwydd mae nifer o weithwyr swyddfa yn gadael gwaith yn gynnar ar ddydd Gwener, ac mae’n ddiwrnod siopa naturiol. Mae’r marchnadoedd yn osgoi gwrthdaro â Marchnadoedd Ffermwyr mewn trefi, a chynhelir rhai ar ddiwrnodau eraill yr wythnos.

Fel arfer, caiff y farchnad ei sefydlu o 2.30pm, a bydd yn dechrau am 3pm, er mwyn rhoi cyfle i rai rhieni siopa cyn i’r plant ymuno. Am 3.30pm, ar ôl i’r ysgol orffen, bydd y plant yn agor y farchnad yn swyddogol gyda chaneuon/ cerddoriaeth/cyhoeddiadau/cyflwyniadau, yna bydd y farchnad wedi dechrau’n iawn. Efallai y bydd llawer o bobl yn cyrraedd ar ôl 5pm, ond mae pobl yn pacio i fyny ac yn gadael erbyn 6pm. Mae stondinwyr yn dda iawn am adael pethau fel yr oeddent, a pheidio â gadael sbwriel!

Nifer o stondinau - lle y tu mewn a’r tu allan (hufen iâ a phlanhigion yn yr haf, a phlanhigion a hyd yn oed coed Nadolig yn y gaeaf!)
Byrddau ar gyfer seddau a lluniaeth – fe all hyn fod yn ystafell ar wahân, ond yn aml, nid yw hyn yn ddelfrydol.
Arlwyo – y CRhA fel arfer, ac maent yn cadw’r elw
Casglu ffioedd stondinau – fel arfer, mae’r rhain yn mynd i Gyngor yr Ysgol neu’r CRhA
Parcio ceir
Mynediad – e.e. rhaid dweud wrth y cynhyrchwyr os oes unrhyw stepiau, dyrannu byrddau yn agos at bwyntiau pwer os bydd angen
Dyrannu stondinau – fel arfer, ar sail y cyntaf i’r felin, ond dylid cynllunio ar gyfer gofynion arbennig er mwyn osgoi chwerwedd neu orfod gofyn i rywun symud!
Larymau tân – os oes coginio
Cyhoeddusrwydd – cylchlythyron y plwyf lleol, hysbysfwrdd Swyddfa’r Post, cylchlythyr yr ysgol i rieni, papurau lleol, radio lleol, arwyddion. Adroddiadau ar ôl y digwyddiad – cael ffotograffydd i’r digwyddiad.

Cyswllt â busnesau lleol – yr angen i fod yn gynhwysol ac i osgoi achosi tramgwydd. Weithiau, bydd stondin gan rieni sy’n gwerthu eu crefftau eu hunain e.e. cardiau cartref, planhigion. Os yw’r gair yn cael ei ledaenu, a phawb yn gwybod am y digwyddiad, yna bydd unrhyw un na chaiff ei gynnwys yn tueddu i fod yn awyddus i ymuno yn ddiweddarach, yn hytrach na theimlo’n ddig fod rhywun wedi‘u gadael allan! Yn aml, ni fydd y rheiny sydd â ffrwythau neu lysiau yn gallu gwerthu mewn digwyddiadau yn y gaeaf neu’r gwanwyn, ond byddant yn gwerthfawrogi cael eu cynnwys ar gyfer marchnadoedd yn yr haf neu’r hydref.

Yn gyffredinol, gyda’r pedwar marchnad a gynhaliwyd hyd yn hyn, nid oes problem wedi bod gyda ‘chystadleuaeth’, gan fod digwyddiadau ysgolion yn fach ac yn lleol iawn. Lle mae ysgolion yn y cwestiwn, yn amlwg nid ydynt eisiau cystadlu ag ysgol gyfagos. Yn naturiol, mae hyn yn golygu fod dyddiadau yn cael eu gosod yn bell o flaen llaw. Mae hyn yn plesio’r cynhyrchwyr! Mae gwaith cydlynu Ymddiriedolaeth Bwyd a Thir Canolbarth Cymru yn werthfawr iawn yma, gan fod y ‘darlun mwy’ ganddynt hwy, ac maent yn ymwybodol o anghenion y cynhyrchwyr.

Glendid Bwyd – wrth gwrs, rhaid i’r rheiny sy’n gwerthu bwyd gydymffurfio â’r rheoliadau, a’u cyfrifoldeb hwy yw hi i sicrhau eu bod yn storio bwyd yn y modd cywir, ac i sicrhau glendid. Nid oes unrhyw ddeddfwriaeth yn ymdrin yn benodol â pharatoi a gwerthu bwyd a baratowyd gan rieni a phlant – yn aml cacennau a bisgedi – ond mae’r Asiantaeth Safonau Bwyd yn hyrwyddo arferion glendid da. Gweler y wefan:
http://www.eatwell.gov.uk/asksam/keepingfoodsafe/asksamevents/

Yn olaf – clirio i fyny wedyn. Oni bai fod pobl yn cytuno pwy fydd yn aros ar ôl, yr athrawon sy’n gorfod gwneud hyn! Byddai’n llawer mwy teg i gytuno ar hyn o flaen llaw.

Mae cynhyrchwyr yn gwerthfawrogi cysondeb, ac mae ysgolion wedi tueddu i gynnal marchnad bob tymor. Mae trefniadaeth yn tueddu i fod yn hawdd iawn ar ôl dechrau, gan fod y cynhyrchwyr yn cyrraedd ac yn gosod pethau i fyny eu hunain. Nid oes unrhyw reswm pam na ddylai ysgolion mewn ardal arbennig gynnal marchnadoedd ‘mewn cylchdro’, gan rannu’r manteision.

Mae’r Prosiect PABA a’i riant-fudiad, Ymddiriedolaeth Bwyd a Thir Canolbarth Cymru, wedi gallu cefnogi’r fenter hon, ac efallai y bydd yna brosiectau neu fudiadau tebyg a allai gymryd y swyddogaethau allweddol o hwyluso cyfranogiad ysgolion/disgyblion a chynhyrchwyr sy’n cydlynu. Wrth gwrs, gellir cynnal Marchnadoedd Ffermwyr ar linellau Gwerthiannau Cist Car fel ymarfer codi arian heb gyfraniad gan ddisgyblion, ond byddai hyn yn golygu colli cyfle gwerthfawr i addysgu plant, a’u cynnwys yn y busnes ymarferol o fwyta. Yn fwy na hyn, byddai’n rhaid i’r oedolion drio siopa gyda phlant diflas, ac nid yw unrhyw un yn hoffi siopa fel yna!

1963 gair